تصور کنید به یک گالری نقاشی رفتهاید که تمام آثار یک نقاش بزرگ، از دوران جوانی تا کهنسالیاش، به ترتیب روی دیوار چیده شدهاند. با قدم زدن در این راهرو، به وضوح میبینید که چطور رنگهای تیره و خشنِ سالهای اول، آرامآرام جای خود را به رنگهای روشن و ضرباهنگهای ملایمِ قلممو دادهاند. شما در حال تماشای «تکامل» هنرمند هستید.
در سینما هم ماجرا همین است. وقتی فیلمهای آلفرد هیچکاک، فدریکو فلینی یا عباس کیارستمی را میبینیم، امضای شخصی آنها را در قاببندیها، نورپردازیها و پالتهای رنگی حس میکنیم. اما تا امروز، درک این تغییرات تنها به حس شهودی و نقدهای کیفی منتقدان محدود بوده است. آیا راهی وجود دارد که بتوان این مسیر پرفرازونشیب هنری در طول سی یا چهل سال فیلمسازی را دقیقاً اندازهگیری کرد و روی یک نمودار کشید؟
عکسهای سلفی در برابر فیلم رشد
در دنیای فناوری و تحلیل تصویر، سیستمهای هوشمند تا امروز پیشرفتهای شگفتانگیزی داشتهاند. این سیستمها میتوانند با دیدن چند قاب از یک فیلم، با دقت بالایی تشخیص دهند که سازندهی آن کیست. اما این دستاورد، درست شبیه به نگاه کردن به یک «عکس سلفی» یا شناختن چهرهی یک نفر از روی امضای اوست. سیستمها میتوانند هنرمند را در یک لحظهی خاص «تشخیص» دهند، اما نمیتوانند توضیح دهند که دستخط او در طول دههها چطور پختهتر، نرمتر یا جسورانهتر شده است.
چیزی که جای خالیاش بهشدت احساس میشود، نبودِ یک «فیلمِ رشد» است؛ یعنی سیستمی که بهجای یک قضاوت خشک و لحظهای، تمام آثار یک کارگردان را بهترتیبِ سالِ ساخت بررسی کند و یک «نمودار زندگی هنری» برای او رسم کند. فقدان چنین ابزاری باعث شده تا نتوانیم با قطعیت بگوییم سبک یک هنرمند در چه دورههایی جهشهای ناگهانی داشته و در چه سالهایی با آرامش تکامل یافته است.
« سبکنگار »: پیوند هنر و محاسبات
برای پاسخ به این پرسش بنیادین، یک سیستم مفهومی با عنوان « سبکنگار » میتواند با الهام از دانشهای مختلف علوم انسانی و هنر، و پیوند زدن آنها با منطق محاسباتی، این مسیر نامرئی را مرئی کند.
این رویکرد، یک زنجیرهی سهمرحلهای را پیشنهاد میدهد که هر بخشِ آن ریشه در یکی از مفاهیم عمیق هنری دارد:
مرحله اول
چشم منتقد و استخراج «اثر انگشت هنری» (الهام از دانش سینما و هنرهای بصری)
در اولین گام، نیازی به تماشای خطی فیلمها نیست. در عوض، از هر فیلم دهها قاب و صحنهی کلیدی استخراج میشود. در اینجا، با استفاده از یک چشم الکترونیکی، عناصر زیباییشناختی مانند ترکیببندی، رنگ و نور در هر قاب تحلیل شده و به یک «اثر انگشت هنری» تبدیل میشوند. این مرحله، برداشتی مستقیم از مفهوم «سبک بصری» در سینماست.
مرحله دوم
پهن کردن نقشه آثار (الهام از علوم شناختی و طراحی هنری)
دادههای بهدستآمده بسیار پیچیدهاند. بنابراین، در گام دوم با استفاده از تکنیکهای کاهش و فشردهسازی اطلاعات، این هزاران اثر انگشت هنری روی یک بوم یا نقشهی دوبعدی چیده میشوند. در این فضای مفهومی که به آن «فضای سبکی» میگویند، فیلمهایی که از نظر بصری شبیهبههم هستند در کنار یکدیگر قرار میگیرند. این دقیقاً همان کاری است که ذهن یک منتقد هنری بهطور شهودی انجام میدهد: دستهبندی آثار بر اساس قرابتِ حسوحال آنها.
مرحله سوم
رسم مسیر رشد ارگانیک (الهام از فلسفه هنر و نظریه مؤلف)
قلب تپندهی این ایده اینجاست. در فلسفهی هنر و «نظریهی مؤلف»، باوری وجود دارد که میگوید آثار یک هنرمندِ واقعی یک «کلِ ارگانیک و پیوسته» را میسازند؛ یعنی سبک هنرمند یکشبه و بیدلیل عوض نمیشود، بلکه تابع یک روند رشد طبیعی است. با وام گرفتن از این اصل فلسفی، یک الگوریتمِ نرمِ ریاضی وارد عمل میشود و با در نظر گرفتنِ سال ساخت فیلمها، یک خطِ منحنی و منعطف را از میان آثار روی نقشه عبور میدهد. این خط نشان میدهد که کارگردان در چه دههای با احتیاط قدم برداشته و در چه سالهایی دست به انقلابِ سبکی زده است.
نگاهی به آینده (و یک یادآوری مهم)
خروجیِ چنین رویکردی شبیه به ردگیریِ حرکت یک دونده روی نقشه است؛ با این تفاوت که دوندهی ما یک هنرمند نامدار است و مسیری که طی میکند، مسیر بلوغ ذهن اوست.
البته باید تاکید کرد که سیستم «سبک نگار» در حال حاضر یک چارچوبِ پیشنهادی، و یک شبیهسازیِ مفهومی است. بدیهی است که برای رسیدن به نتایج قطعی، اثباتِ نهاییِ این روندها و کشف رازهای پنهان سینما، این ایده باید در فازهای بعدی با حجم عظیمی از دادههای واقعی (فریمهای دقیق از فیلموگرافیِ کامل کارگردانان) تغذیه شود.
با این وجود، صرفِ مطرح شدنِ چنین زاویهی دیدی نشان میدهد که در آیندهای نهچندان دور، میتوانیم تاریخ سینما را نه فقط با کلمات، که با نمودارهایی از جنس رنگ، نور و تکامل تماشا کنیم.
🛡️ قوانین کپیرایت و بازنشر محتوا:
کلیه حقوق مادی و معنوی، ایدهپردازیها و مقالات منتشر شده در وبسایت قمر محفوظ میباشد.
به اطلاع میرساند جهت حفظ حقوق مولف، تمامی محتواهای متنی و تصویری وبسایت قمر در لحظه انتشار، توسط مراجع بینالمللیِ ثبت دیجیتال با درج تاریخ و ساعت دقیق (Timestamp) به عنوان مالکیت معنوی این مجموعه مستندسازی و بایگانی میشوند.
بازنشر و استفاده از مطالب این سایت تنها با ذکر دقیق نام منبع و درج لینک مستقیم (فالو) به صفحه اصلی مقاله مجاز است. در صورت مشاهده هرگونه کپیبرداری غیرمجاز و بدون ارجاع به منبع، مدارکِ تقدم زمانیِ ثبتشده مستقیماً برای موتورهای جستجو (در قالب فرمهای DMCA گوگل) و شرکتِ هاستینگِ سایتِ متخلف ارسال خواهد شد که میتواند منجر به حذف لینکهای سایت خاطی از نتایج جستجو و مسدود شدن سرور آنها گردد.
