از دروازه‌بانی تا مصلحت‌یابی: یک سیستم بهینه‌سازی برای حقوق ارتباطات

تصور کنید در میانه یک بحران اجتماعی، خبری جنجالی در یک شبکه اجتماعی منتشر می‌شود. خبر به‌سرعت دست‌به‌دست می‌شود. پلتفرم میزبان حالا با یک دوراهی نفس‌گیر روبه‌روست: اگر این پست را حذف کند، متهم به سانسور و نقض آزادی بیان می‌شود؛ اگر آن را نگه دارد، ممکن است به تشویش اذهان عمومی، گسترش اطلاعات دروغ یا توهین به افراد دامن بزند.

در دنیای امروز، این تصمیم‌گیری‌ها در کسری از ثانیه و عمدتاً توسط سیستم‌های هوش مصنوعی انجام می‌شود. اما ماجرا از این قرار است که این سیستم‌ها در حال حاضر یک مشکل اساسی دارند که کمتر کسی درباره آن صحبت می‌کند.

 جعبه‌سیاه‌هایی با قوانین بیگانه

بیشتر پلتفرم‌های امروزی برای بررسی محتوا از الگوریتم‌هایی استفاده می‌کنند که اصطلاحاً شبیه یک «جعبه‌سیاه» عمل می‌کنند. یعنی وقتی یک پست را حذف می‌کنند، هیچ‌کس (حتی گاهی سازندگانشان) دقیقاً نمی‌داند الگوریتم با چه استدلال مشخصی به این نتیجه رسیده است.

مشکل دوم و شاید مهم‌تر این است که منطقِ پشت این سیستم‌ها، بر اساس ارزش‌ها و چهارچوب‌های حقوقی جوامع غربی طراحی شده است. مفاهیم عمیقی که در سیستم حقوقی و فقهی ما وجود دارد—مثل «مصلحت عمومی» (یعنی تصمیمی که بیشترین خیر اجتماعی و کمترین ضرر را داشته باشد) یا «قاعده تثبّت» (الزام به راستی‌آزمایی دقیق پیش از هر قضاوت)—در این الگوریتم‌ها هیچ جایگاهی ندارند. در نتیجه، جای خالی ابزاری که بتواند این اصول پیچیده را به زبان ریاضی و کامپیوتر ترجمه کند، به‌شدت احساس می‌شود.

سیستم «از دروازه‌بانی تا مصلحت‌یابی»: یک قاضی هوشمند مجازی

برای پر کردن این شکاف، شاید بتوان از سیستم «از دروازه‌بانی تا مصلحت‌یابی: یک سیستم بهینه‌سازی برای حقوق ارتباطات» استفاده کرد.

(لازم به ذکر است که این طرح، فعلاً در حد یک چارچوب و ایده پژوهشی است و به‌هیچ‌وجه قطعیتی ندارد، بلکه دریچه‌ای برای مطالعات آینده است.)

هسته اصلی این ایده، استفاده از یک رویکرد ترکیبی است؛ چیزی شبیه به تشکیل یک «کمیته مجازی» از متخصصان هوشمند که هر کدام وظیفه خاصی دارند. به جای اینکه یک برنامه کامپیوتریِ کورکورانه تصمیم بگیرد، این ایده پیشنهاد می‌دهد که چهار لایه محاسباتی با هم همکاری کنند:

 پیوند علوم انسانی و علوم کامپیوتر

زیبایی این سیستم در این است که صرفاً یک کار برنامه‌نویسی نیست. برای شکل دادن به این چارچوب، از چهار شاخه مختلف علمی وام گرفته می شود:

•  از **مدیریت رسانه** و نظریه «دروازه‌بانی خبر» برای معماری لایه‌به‌لایه سیستم استفاده می شود.
•  از **فقه و مبانی حقوق اسلامی**، مفهوم کلیدی «مصلحت» به‌عنوان راهنمای پیدا کردن نقطه تعادل استخراج می شود.
•  از **علوم قرآن و حدیث**، «قاعده تثبّت» (لزوم بررسی صحت خبر و منبع آن) به‌عنوان یک ترمزِ احتیاطی در سیستم تعبیه می شود.
•  و در نهایت از **زبان‌شناسی رایانشی** برای استخراج قوانین از دل متون و تبدیل آن‌ها به کد استفاده می شود.

 سخن پایانی: پیش‌بینی یا واقعیت؟

مهم‌ترین دستاورد چنین رویکردی (در صورت تکامل)، «شفافیت» است. برخلاف جعبه‌سیاه‌های فعلی، این ساختار می‌تواند دقیقاً توضیح دهد که یک محتوا بر اساس استناد به کدام قانون، با چه درصد مصلحتی و با چه استدلالی محدود شده است.

با این حال، باید مجدداً تاکید کرد که این ایده در حال حاضر صرفاً یک مدل‌سازی و ایده پژوهشی است و قطعیتی ندارد.تمام آنچه گفته شد در بستر شبیه‌سازی‌ها و با داده‌های آزمایشگاهی معنا پیدا می‌کند. برای اینکه چنین سیستمی بتواند در دنیای واقعی و مقیاس شبکه‌های اجتماعی بزرگ کار کند، راهی طولانی در پیش است و نتایج قطعی را تنها زمانی می‌توان اعلام کرد که این مدل‌ها با داده‌های عظیم و واقعیِ در لحظه، مورد آزمون و خطای عملی قرار گیرند. اما بی‌شک، برداشتن اولین قدم‌ها برای بومی‌سازیِ هوش مصنوعی در حوزه حقوق ارتباطات، اتفاقی است که نمی‌توان به‌سادگی از کنار آن گذشت.