تصور کنید راننده یک آمبولانس هستید و بیماری با وضعیت وخیم در ماشین شماست. به یک چهارراه میرسید و چراغ قرمز است. در این لحظه شما با یک درگیری میان دو قانون روبهرو هستید: از یک طرف قانون «حفظ جان انسان» به شما میگوید بیدرنگ از چهارراه عبور کن، و از طرف دیگر قانون «احترام به مقررات راهنمایی و رانندگی» میگوید باید پشت چراغ بایستی. اجرای همزمان این دو قانون غیرممکن است. شما بهعنوان یک انسان، در کسری از ثانیه شرایط را سبکسنگین میکنید و تصمیم میگیرید که در اینجا، حفظ جان بر توقف پشت چراغ قرمز ارجحیت دارد.
در دنیای سیاستگذاری و اداره جامعه، تصمیمگیران کلان هر روز با نسخههای بسیار پیچیدهتری از همین چهارراهها روبهرو میشوند. گاهی اجرای یک قانون برای حفظ امنیت، با قانون دیگری که مربوط به توافقهای بینالمللی یا حقوق شهروندی است، گره میخورد. در اصطلاح فقهی و حقوقی، به این ترافیکِ قوانین که در آن نمیتوان همزمان به هر دو عمل کرد، وضعیت «تزاحم» میگویند.
قرنهاست که حقوقدانان و فقیهان با تکیه بر دانش، تجربه و هوش انسانی خود این گرهها را باز میکنند. آنها با استفاده از قواعدی مثل «تقدیم قانون مهمتر بر قانون مهم»، راهبندانها را برطرف میکنند. اما در دنیای فناوری یک سوال بزرگ و یک شکاف علمی جدی وجود داشت: آیا یک کامپیوتر هم میتواند این کار را بکند؟
تا امروز، برنامههای کامپیوتری در دستهبندی متنها، ترجمه متون حقوقی یا پیدا کردن یک ماده قانونی در میان میلیونها سند، عالی عمل کردهاند. اما وقتی پای «تزاحم» به میان میآید، ماشینها اصطلاحاً قفل میکنند!
کامپیوترها معمولاً دنیا را سیاهوسفید (صفر و یک) میبینند؛ یک چیز یا قانون است یا نیست. آنها توانایی درک این موضوع را نداشتند که در یک موقعیتِ خاص و بحرانی، کدام قانون وزنِ بیشتری دارد و باید اولویت پیدا کند. حالا جای خالیِ یک «مغز محاسباتی» که بتواند هنرِ سبکسنگین کردن انسانها را شبیهسازی کند، بهشدت احساس می شود.
برای حل این معمای پیچیده، نمی شود فقط به علم برنامهنویسی بسنده کرد. نیاز به یک پیوند عمیق میان چندین شاخه از دانش است:
برای درک اینکه قوانین چطور با هم درگیر میشوند و چه معیارهایی برای اولویتبندی آنها وجود دارد.
برای استفاده از مفهوم «سنجش سود و زیان» و اینکه اجرای هر تصمیم چقدر منفعت یا هزینه به همراه دارد.
برای خارج کردن کامپیوتر از دنیای صفر و یک و یاد دادن رنگ خاکستری به آن.
برای یادگیری از روی تجربیات و الگوهای گذشته.
حاصل این پیوند، می تواند به شکلگیری یک مفهوم با عنوان «سیستم حل تزاحم با کمک یادگیری ماشین» کمک کند.
بدون اینکه بخواهیم وارد پیچیدگیهای فنی و فرمولهای ریاضی شویم، میتوان سازوکار این ایده را به یک دادگاه تشبیه کرد که از دو بخش تشکیل شده است:
دستیارِ کارآموز (بخش یادگیری ماشین):این بخش از سیستم، مانند یک دانشجوی باهوش است که هزاران پرونده و سناریوی مختلف را مطالعه کرده است. او یاد میگیرد که هر قانون یا حکم، بر اساس عواملی مثل میزان منفعت عمومی یا سطح قطعیت آن، در حالت عادی چه «وزنی» (مثلاً عددی بین 0 تا 1) دارد. او با دیدن نمونههای مختلف، قدرت تشخیص وزن اولیه قوانین را پیدا میکند.
قاضیِ کهنهکار (بخش ریاضیات):وزنهایی که دستیار پیدا کرده، همیشه برای تصمیمگیری نهایی کافی نیستند؛ چون شرایط مدام تغییر میکند. اینجاست که بخش دوم وارد عمل میشود. این بخش مثل یک قاضی باتجربه است که دنیا را صفر و یک نمیبیند. او با استفاده از قواعد انعطافپذیر ریاضی، شرایط را میسنجد و داوری میکند که در این موقعیتِ خاص، با در نظر گرفتن تمام جوانب و خط قرمزها، کدام قانون باید در اولویت اول اجرا قرار گیرد.
نتیجه کارِ این سیستم، صدور یک لیست مرتبشده است که به تصمیمگیران انسانی پیشنهاد میدهد در این دوراهی سخت، عاقلانهترین مسیر کدام است.
در پایان باید به یک نکته اساسی اشاره کرد: این ایده صرفاً یک ایده پژوهشی است و قطعیتی ندارد.
آنچه در اینجا توصیف شد، تلاشی برای مدلسازی و شبیهسازیِ یک فرآیند بسیار پیچیده ذهنی است. برای اینکه چنین سیستمی بتواند در دنیای واقعی خروجیهای صددرصد قابل اتکا داشته باشد، نیازمند تغذیه با دادههای واقعیِ بسیار گسترده و نظارت مستقیم متخصصان انسانی است. در واقع، این کامپیوترها قرار نیست جایگزین تصمیمگیران و متخصصان شوند، بلکه تنها هدفشان این است که در آیندهای نزدیک، دستیارانی خستگیناپذیر برای کمک به حل پیچیدهترین دوراهیهای قانونی و مدیریتی باشند.
🛡️ قوانین کپیرایت و بازنشر محتوا:
کلیه حقوق مادی و معنوی، ایدهپردازیها و مقالات منتشر شده در وبسایت قمر محفوظ میباشد.
به اطلاع میرساند جهت حفظ حقوق مولف، تمامی محتواهای متنی و تصویری وبسایت قمر در لحظه انتشار، توسط مراجع بینالمللیِ ثبت دیجیتال با درج تاریخ و ساعت دقیق (Timestamp) به عنوان مالکیت معنوی این مجموعه مستندسازی و بایگانی میشوند.
بازنشر و استفاده از مطالب این سایت تنها با ذکر دقیق نام منبع و درج لینک مستقیم (فالو) به صفحه اصلی مقاله مجاز است. در صورت مشاهده هرگونه کپیبرداری غیرمجاز و بدون ارجاع به منبع، مدارکِ تقدم زمانیِ ثبتشده مستقیماً برای موتورهای جستجو (در قالب فرمهای DMCA گوگل) و شرکتِ هاستینگِ سایتِ متخلف ارسال خواهد شد که میتواند منجر به حذف لینکهای سایت خاطی از نتایج جستجو و مسدود شدن سرور آنها گردد.
