تصور کنید زنی صبح سپیدهدم بیدار میشود. صبحانه خانواده را آماده میکند، فرزندان را به مدرسه میرساند، به کارهای خانه میرسد، از والدین سالمند خود پرستاری میکند و تا پاسی از شب مشغول مدیریت امور منزل است. او در طول روز دهها تصمیم خرد و کلان میگیرد و باری عظیم از دوش اقتصاد جامعه برمیدارد. اما وقتی در پایان سال، گزارشهای رسمی جهانی منتشر میشوند، جلوی نام او ممکن است نوشته شود: «غیرفعالِ اقتصادی». انگار که این حجم عظیم از کار و تلاش، نامرئی است و اصلاً وجود ندارد!
سالهاست که وقتی سازمانهای جهانی میخواهند میزان برابری یا توانمندی زنان را در کشورهای مختلف اندازه بگیرند، شبیه به یک ماشینحساب ساده و خشک عمل میکنند. آنها چند عدد در دسترس (مثل نرخ باسوادی یا امید به زندگی) را کنار هم میگذارند، یک میانگین ساده میگیرند و یک نمره نهایی صادر میکنند.
**اما مشکل این مترهای قدیمی کجاست؟**
شکاف بزرگ در سنجشهای امروزی دو بخش عمده دارد. اول اینکه «توانمندی» یک مفهوم ماشینی و سیاه و سفید نیست که بشود گفت یک نفر دقیقاً ۶۷ درصد توانمند است! زندگی انسانها پر از طیفهای خاکستری است و مفاهیمی مثل «قدرت تصمیمگیری» با اعداد خشک قابل اندازهگیری نیستند.
دوم و مهمتر از آن، این شاخصها میلیاردها ساعت کار بیمزد خانگی و مراقبتی را که عمدتاً بر دوش زنان است، نادیده میگیرند. وقتی ابزار اندازهگیری ما اینقدر سادهانگارانه باشد، تصویری که از واقعیت به ما میدهد نیز مخدوش و ناقص خواهد بود.
** راهکار: شاخص توانمندسازی فازی**
برای پر کردن این شکاف، نیازی به ماشینحسابهای قویتر نداریم؛ بلکه به سیستمی نیاز داریم که «مثل یک متخصص جامعهشناسی» فکر کند. ایده شاخص را شاید بتوان شاخص توانمندسازی زنان فازی نامید که دقیقاً با همین هدف متولد شده است؛ طراحی یک دماسنج اجتماعی هوشمند که بهجای جمع و تفریق ساده، لایههای پنهان زندگی زنان را ببیند.
*البته باید در همینجا تاکید کرد که این ایده، در حال حاضر صرفاً یک ایده پژوهشی است و قطعیتی ندارد، بلکه تلاشی است برای باز کردن پنجرهای جدید به روی روشهای سنجش در علوم اجتماعی.*
برای ساخت چنین مفهومی، از ترکیب دانشهای مختلفی کمک گرفته شده است که هر کدام بخشی از پازل را کامل میکنند:
- * **منطق فازی (Fuzzy Logic):** بهجای استفاده از ریاضیات خشک و صفر-و-یکی، از منطقی استفاده میشود که به زبان ذهن انسان نزدیکتر است و مفاهیم را در طیفهایی مثل «کم»، «متوسط» و «زیاد» درک میکند. این روش میپذیرد که مفاهیم اجتماعی دارای عدم قطعیت و ابهامِ ذاتی هستند.
- * **اقتصاد فمینیستی:** از این حوزه وام گرفته شده تا برای اولین بار، «ارزش کار مراقبتی و خانهداری بیمزد» از سایه بیرون بیاید و بهعنوان یک وزنهی سنگین و اثرگذار در سنجشها به حساب بیاید.
- * **نظریه تقاطعپذیری (Intersectionality):** این نظریه به سیستم یاد میدهد که مشکلات اجتماعی جدا از هم عمل نمیکنند. مثلاً ترکیب «فقر اقتصادی» و «نبود آموزش»، اثری بسیار ویرانگرتر از جمع سادهی این دو دارد. سیستم طوری طراحی شده که این درهمتنیدگیها را همزمان تحلیل کند.
- * **مدل بومشناختی:** بر اساس این الگو، بررسی وضعیت یک جامعه نمیتواند یکباره انجام شود. بلکه باید لایهلایه (ابتدا سلامت و آموزش، سپس اقتصاد و سیاست و در نهایت بارِ کار بیمزد) روی هم قرار بگیرند تا تصویر نهایی شکل بگیرد.
- * **تلفیق دانش متخصصان با الگوریتمهای هوشمند:** در این رویکرد (با الهام از مفهوم موقعیتمندی دانش)، هسته اصلی قوانین و ارزشگذاریها توسط دانش خبرگان و متخصصان انسانی چیده میشود. الگوریتمهای جستجوگر و هوشمند، صرفاً نقش یک دستیار وفادار را بازی میکنند که بدون دست بردن در فلسفه اصلی، فقط اعداد و تنظیمات را ظریفتر و دقیقتر میکنند.
**نگاه به آینده**
ساخت چنین شاخصی به معنای پایان راه نیست. از آنجا که آمار دقیق مربوط به زمان صرفشده برای کارهای خانگی در بسیاری از کشورهای جهان ثبت نمیشود، در مراحل اولیه سنجش، از روشهای علمی برای معادلسازی و شبیهسازی این دادهها استفاده میشود. *طبیعتاً این محاسبات در مقیاس فعلی شبیهسازی هستند و نتایج قطعی را با دادههای واقعی باید گرفت.*
با این حال، حرکت به سمت شاخصهایی نظیر (به عنوان مثال : توانمندسازی زنان فازی) یک پیام روشن دارد: زمان آن رسیده است که متر و معیارهایمان را برای سنجش جوامع انسانی، انسانیتر کنیم. وقتی ابزار سنجش ما بتواند کارهای نامرئی را ببیند و دردهای درهمتنیده را درک کند، سیاستگذاران نیز مجبور خواهند شد تصمیماتی بگیرند که به واقعیت زندگی روزمره انسانها نزدیکتر باشد.
🛡️ قوانین کپیرایت و بازنشر محتوا:
کلیه حقوق مادی و معنوی، ایدهپردازیها و مقالات منتشر شده در وبسایت قمر محفوظ میباشد.
به اطلاع میرساند جهت حفظ حقوق مولف، تمامی محتواهای متنی و تصویری وبسایت قمر در لحظه انتشار، توسط مراجع بینالمللیِ ثبت دیجیتال با درج تاریخ و ساعت دقیق (Timestamp) به عنوان مالکیت معنوی این مجموعه مستندسازی و بایگانی میشوند.
بازنشر و استفاده از مطالب این سایت تنها با ذکر دقیق نام منبع و درج لینک مستقیم (فالو) به صفحه اصلی مقاله مجاز است. در صورت مشاهده هرگونه کپیبرداری غیرمجاز و بدون ارجاع به منبع، مدارکِ تقدم زمانیِ ثبتشده مستقیماً برای موتورهای جستجو (در قالب فرمهای DMCA گوگل) و شرکتِ هاستینگِ سایتِ متخلف ارسال خواهد شد که میتواند منجر به حذف لینکهای سایت خاطی از نتایج جستجو و مسدود شدن سرور آنها گردد.
